U Pranjanima kod Gornjeg Milanovca danas se obeležava 82. godišnjica Misije Halijard, jedne od najvećih operacija spasavanja savezničkih vazduhoplovaca iza neprijateljskih linija tokom Drugog svetskog rata. Sećanje na događaje iz 1944. godine čuva se upravo na Galovića polju, mestu sa kojeg su saveznički avioni odvozili spasene pilote.
Priča o Misiji Halijard vezana je za savezničke vazdušne operacije iznad Balkana tokom završnih godina Drugog svetskog rata. Jedan od važnih ciljeva savezničke avijacije bila su naftna postrojenja oko rumunskog Ploeštija, od velikog značaja za snabdevanje nemačkih snaga gorivom.
Američki bombarderi koji su učestvovali u tim operacijama preletali su i teritoriju okupirane Jugoslavije. Zbog dejstva nemačke avijacije i protivvazdušne odbrane, deo aviona bio je oboren ili toliko oštećen da su njihove posade morale da ih napuste. Mnogi vazduhoplovci tako su se našli na teritoriji Srbije, daleko iza neprijateljskih linija.
Oborene pilote prihvatali su pripadnici Jugoslovenske vojske u otadžbini pod komandom generala Dragoljuba Draže Mihailovića, ali veliku ulogu imalo je i lokalno stanovništvo. Meštani su pilote skrivali od nemačkih snaga, obezbeđivali im hranu, smeštaj i negu, rizikujući pritom sopstvene živote.
Foto: TV Pink Printscreen
🛬 Tajni aerodrom usred Srbije
Kako je broj oborenih savezničkih vazduhoplovaca rastao, trebalo je pronaći način da se oni izvuku sa okupirane teritorije. U saradnji sa američkom obaveštajnom službom OSS organizovana je operacija koja će ostati poznata kao Halijard.
Jedno od ključnih mesta postali su Pranjani. Na Galovića polju, nedaleko od sela, tokom leta 1944. godine uređena je improvizovana poletno-sletna staza. U njenoj izgradnji učestvovali su meštani i pripadnici Jugoslovenske vojske u otadžbini, radeći bez savremene mehanizacije i nastojeći da pripreme teren dovoljno veliki i ravan da na njega mogu da slete saveznički transportni avioni.
U Pranjanima je organizovan i prihvat vazduhoplovaca koji su pristizali iz različitih krajeva. Prema podacima Ministarstva odbrane, piloti su pronalaženi i skrivani na širokom području Srbije, a zatim prebacivani prema sabirnim centrima. U samim Pranjanima bila je organizovana i bolnica za ranjene avijatičare.
Foto: TV Pink Printscreen
Avioni su po spasene pilote stizali iza neprijateljskih linija
Kada je pista bila spremna, počela je najrizičnija faza operacije. Američki transportni avioni sletali su iza neprijateljskih linija, ukrcavali vazduhoplovce i prebacivali ih do savezničkih baza u Italiji.
Evakuacija je obavljana kroz više letova, a operacija nije bila ograničena samo na Pranjane. Za izvlačenje savezničkih vazduhoplovaca korišćene su i druge lokacije na teritoriji Jugoslavije.
Podaci o ukupnom broju spasenih razlikuju se u zavisnosti od načina na koji se definišu obim i trajanje operacije. Ministarstvo odbrane Srbije u svojim istorijskim prikazima navodi 520 spasenih avijatičara i članova posada, dok se u drugim izvorima često govori o više od 500 savezničkih vazduhoplovaca.
Foto: TV Pink Printscreen
📚 Priča koja je decenijama ostala u senci
Halijard je vremenom postao jedan od najpoznatijih primera saradnje američkih vojnih struktura, Jugoslovenske vojske u otadžbini i srpskog stanovništva tokom Drugog svetskog rata. Posebno mesto u toj priči pripada seljacima iz Pranjana i okolnih mesta, koji su oborene vazduhoplovce mesecima skrivali, hranili i štitili.
Operacija je imala i snažnu simboličku dimenziju u srpsko-američkim odnosima. Predsednik SAD Hari Truman posthumno je 1948. godine odlikovao Dražu Mihailovića američkom Legijom zasluga zbog njegovog doprinosa savezničkoj stvari i spasavanju američkih vazduhoplovaca.
Danas Galovića polje predstavlja mesto sećanja na ljude koji su pre više od osam decenija učestvovali u neobičnoj ratnoj operaciji: usred okupirane zemlje napravili su pistu sa koje su stotine savezničkih vazduhoplovaca dobile priliku da se vrate svojim jedinicama i kućama.
Autor: redportal.rs
