Kralj Aleksandar Karađorđević Ujedinitelj, koji je predvodio Srbiju u pobedonosnim borbama od 1912. do 1918. u oba balkanska i Prvom svetskom ratu, tvorac Kraljevine SHS odnosno Jugoslavije, ubijen je 9. oktobra 1934. u Marselju.
Kralj Aleksandar Karađorđević, jedan od najvećih vladara u istoriji Srba, tvorac zemlje, nosilac i državne i nacionalne ideje Jugoslavije ubijen je prilikom zvaniče posete Francuskoj. Neposredni izvršilac bio je Bugarin, a organizator ustaški zlikovac Eugen Dido Kvaternik.
Okončanjem Prvog svetskog rata regent prestolonaslednik Aleksandar, slavom ovenčani pobednik, 1. decembra 1918. u Beogradu, na Terazijama, u palati Krsmanović, tada privremenoj rezidenciji, proglašava ujedinjenje, stvaranje Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca.
Usvajanjem Vidovdanskog ustava 1921. pojaviće se naziv Kraljevina SHS, da bi 1929. zemlja bila preimenovana u Kraljevina Jugoslavija.
Aleksandar Karađorđević rođen je 16. decembra 1888. kao drugorođeni sin kneza Petra I Karađorđevića, potonjeg kralja, tada u izbeglištvu. Srbijom je od 1858. vladala dinastija Obrenović.
Njegov otac Petar za kralja Srbije krunisan je septembra 1904. pošto su se Karađorđevići na presto vratili posle Majskog prevrata, odnosno tragičnog kraja poslednjih Obrenovića, kralja Aleksandra i Drage, maja/juna 1903.
Bio je to krupan preobražaj. Novi vladar kralj Petar I Karađorđević, bio je netipičan vladar, skroman, štedljiv, sasvim nepretenciozan.
Manirima je više ličio na vojnika nego na ondašnje vladare. Stari kralj, inače polaznik francuske vojne akademije, ratovao je u Francusko pruskom ratu 1870/1871. kada je i odlikovan, i u Bosanskohercegovačkom ustanku 1875/1877, pod imenom Petar Mrkonjić.
Imao je troje dece, Jelenu (1884 - 1962) udatu 1911. za ruskog velikog kneza Jovana Konstantinoviča Romanova, Đorđa (1887 - 1972) i Aleksandra (1888 - 1934) potonjeg kralja.
Stariji sin Đorđe bio je prestolonaslednik od 1903. do marta 1909. kada je primoran da se povuče zbog neobuzdanog ponašanja, a mlađi brat Aleksandar, u to vreme na školovanju u Sankt Peterburgu, postaje prestolonaslednik.
Kada je izbio Prvi balkanski rat 1912. prestolonaslednik Aleksandar predvodi Prvu srpsku armiju u veličanstvenim pobedama na Kumanovu i Bitolju, ključnim porazima Turaka u tom ratu. Da bi potom, napadnuti od Bugara, Srbi odneli pobedu na Bregalnici 1913.
Velikim pobedama u balkanskim ratovima oslobođene su Stara i Južna Srbija, današnje Kosovo, Metohija, Raška oblast, Severna Makedonija. Iako je pobeda bila pomućena pošto Srbiji nije dozvoljen prethodno usaglašeni izlaz na Jadran, čemu se suprotstavila najviše Austrougarska a uz nju i Italija.
Stari kralj Petar juna 1914. prepušta upravu zemlje prestolonasledniku Aleksandru, koji time postaje regent.
Međutim, već krajem tog meseca događa se atentat u Sarajevu, koji će poslužiti kao izgovor da Srbija bude uvučena u novi rat. Na Vidovdan, mladobosanac Gavrilo Princip usmrtio je nadvojvodu Franca Ferdinanda. Ova tragedija biće iskorišćena kao opravdanje za napad na Srbiju, čime je izazvan Prvi svetski rat.
Regent Aleksandar predvodio je srpsku vojsku tokom Prvog svetskog rata, počev od velikih pobeda na Ceru i Kolubari 1914. što je u Beču doživljeno kao teško poniženje.
Pošto je u jesen 1915. Srbija suočena sa udruženim napadom višestruko jačih austrougarskih i nemačkih a onda i bugarskih invazionih snaga, usledio je postupni uzmak, tragična epopeja odstupanja preko planinskih vrleti od Kosova odnosno Metohije, put Jadrana, u zimu 1915/1916.
Iako tesko oboleo, i neposredno operisan u Skadru, regent Aleksandar je tada odbio ukrcavanje na italijansko plovilo, rečima da će to učiniti posle poslednjeg srpskog vojnika. Nakon oporavka na Krfu, Srpska vojska aprila/maja 1916. prebačena u zaleđe Soluna gde je obrazovan novi front.
Prve ozbiljne pobede, uz teške žrtve, Srbi će postići na Kajmakčalanu, tada granici Kraljevine Srbije, septembra 1916. kada je oslobođan i Bitolj, deo okupirane otadžbine, što je imalo ogroman simbolički pa Ii psihološki značaj.
Konačno, sredinom septembra 1918. Srbi probijaju Solunski front, što dovodi do kapitulacije Bugarske, Turske, pa Austrougarske. Kapitulacijom Nemačke 11. novembra, okončan je Prvi svetski rat.
Veličanstvene pobede srpske vojske bile su posledica ne samo rukovođenja regenta Aleksandra, nego i kvaliteta oficirskog kadra onovremene Srbije, pored velikih žrtava. Tako je Radomir Putnik za pobedu u Kumanovskoj bici dobio čin vojvode, Stepa Stepanović za pobedu na Ceru, Živojin Mišić po pobedi na Kolubari. Petar Bojović je čin vojvode dobio nakon proboja Solunskog fronta.
Beograd je oslobođen 1. novembra 1918. da bi potom napredovanje bilo nastavljeno oslobađanjem zemalja nastanjenih Srbima i uopšte Južnim Slovenima dotadašnje Austrougarske. Srpska vojska je tada dospela do Temišvara, Pečuja, alpskih masiva, Rijeke.
Već Niškom deklaracijom, koju je zatim potvrdila i Skupština, decembra 1914. državni vrh Srbije proklamao je da je ratni cilj Srbije oslobođenje svih Srba, Hrvata i Slovenaca. Ujedinjenje je regent Aleksandar proglasio 1. decembra 1918. u Beogradu, čime su, verovalo se, konačno ostvareni nacionalni ciljevi.
Osnovno načelo novog državnog koncepta bilo je stanovište da postoji, ili da ga valja graditi, jugoslovensko zajedništvo, jedinstven troimeni narod, što je još doslednije sprovođeno po uvođenju lične vlade kralja Aleksandra 1929.
Dosledno je zastupan građanski model društva, što se ogledalo u agrarnoj reformi, odnosno oduzimanju zemlje od veleposednika stranog porekla. Ogroman deo seljaka u Sloveniji, Dalmaciji, Slavoniji, Hrvatskoj, Bosni tada je prvi put dobio zemlju. Prethodno, procenat bezemljaša u tim pokrajinama bio je ogroman. Bivši vlasnici su obeštećeni.
Lična vlada kralja okončana je donošenjem novog Ustava septembra 1931. Na kralja je prethodno bar u dva navrata pokušan atentat, kao 1921. u Beogradu, kada je počnilac bio Spasoje Stejić, komunista.
Ustaše su pokušale da ga ubiju i prilikom posete Zagrebu decembra 1933. Atentatori su međutim bili pritisnuti masom koja je pozdravljala kralja. Nema dileme da su ustaše uživale podršku Musolinijeve Italije, kao i Mađarske.
Sovjetska istoriografija potencirala je da iza ubistva stoji Berlin, odnosno nacistička Nemačka, sa druge strane, pojedini autori iz okvira ruske bele emigracije tvrdili su da se u dalekoj pozadini ubistva kralja Aleksandra nalaze sovjetske tajne službe.
Nema dileme da je kralj imao saznanja da je putovanjem u Francusku suočen sa mogućnošću atentata. To svedoče i sećanja Vladete Milićevića vrhunskog policijskog zvaničnika Kraljevine Jugoslavije. Nije nemoguće da je kralj koji je život proveo kao ratnik, suočen s neizlečivom bolešću, kancerom, odabrao herojski odlazak. U trenutku smrti nije imao ni 50 kilograma.
U skladu s testamentarnom željom počivšeg kralja, zemljom je do punoletstva tada jedanaestogodišnjeg Petra II, upravljalo Namesništvo čija je prva ličnost bio knez Pavle Karađorđević.
Autor: redportal.rs
