U proleće 1942. godine, nakon stvaranja Nezavisne Države Hrvatske, ustaške jedinice sistematski su pljačkale i uništavale srpske manastire na Fruškoj gori. Manastiri Bešenovo, Jazak i Šišatovac bili su opljačkani, a svetinje oskrnavljene. U njima su se nalazile mošti kneza Lazara Hrebeljanovića, cara Uroša V i despota Stefana Štiljanovića.
Radoslav Grujić znao je da će, ukoliko se ništa ne preduzme, mošti najverovatnije biti uništene. Zbog toga je otišao kod majora fon Rajsvica, nemačkog oficira zaduženog za pitanja kulturne baštine u okupiranoj Srbiji. Prema Grujićevom svedočenju, upozorio ga je da ustaše uništavaju manastire i zamolio ga da pomogne u spasavanju moštiju. Fon Rajsvic, koji je bio istoričar umetnosti i pokazivao interesovanje za očuvanje kulturnih dobara, prihvatio je molbu i obezbedio nemačku dozvolu i vojnu pratnju za spasilačku ekspediciju.
U aprilu 1942. godine Grujić i nemačka pratnja obišli su manastire na Fruškoj gori. Kada su stigli, kovčezi su već bili otvoreni, srebrni ukrasi i dragocenosti opljačkani, a mošti razbacane i oskrnavljene. Grujić je kasnije detaljno opisao da su morali pažljivo da sakupljaju kosti svetitelja i ponovo ih polažu u kovčege. Ta svedočenja decenijama su čuvana u arhivama, a kasnije su i objavljena.
IZVOR: IG / devedesetsekundi
Nakon toga mošti su pod nemačkom zaštitom prebačene u okupirani Beograd. Dana 14. aprila 1942. godine svečano su unete u Sabornu crkvu Svetog arhangela Mihaila, gde su ih dočekali patrijarh, sveštenstvo i veliki broj vernika. Upravo zahvaljujući tom prenosu mošti Svetog kneza Lazara nisu ostale na području gde su manastiri bili izloženi daljem uništavanju.
Ono što je posebno tragično jeste da je posle rata komunistička vlast ovaj čin iskoristila kao jedan od razloga da optuži Radoslava Grujića za saradnju sa okupatorom. Iako je cilj njegove saradnje sa nemačkim oficirom bio spasavanje srpskih svetinja i kulturnog nasleđa, on je 1945. godine udaljen sa Univerziteta i lišen nacionalne časti. Sudski je rehabilitovan tek 2014. godine.
Istoričari uglavnom smatraju da je utvrđeno kako je Radoslav Grujić organizovao akciju spasavanja, da je u njoj učestvovao nemački major fon Rajsvic, da su zahvaljujući toj akciji mošti kneza Lazara, cara Uroša i despota Stefana Štiljanovića prenete u Beograd i sačuvane, kao i da je Grujić zbog kontakata sa nemačkim vlastima posle rata bio politički progonjen, iako je motiv njegove saradnje bio očuvanje srpske duhovne i kulturne baštine.
Autor: Redportal.rs
